جایگاه جهانی و انسانی میراث علوی
نهجالبلاغه فراتر از یک میراث مذهبی، گنجینهای متعلق به تمام بشریت و جامعه انسانی است. حضور عینی این کتاب در هر جامعهای میتواند سدی در برابر ظلم باشد. در تحلیل این اثر، نکتهای ظریف در تفاوت میان گفتار شفاهی (تقریر) و نوشتار تحریری وجود دارد؛ برخی شخصیتها همچون شهید مطهری میان این دو ساحت تفاوت قائل بودند، در حالی که بزرگانی نظیر محمدابراهیم آیتی یا محمدتقی شریعتی، چنان دقیق و منسجم سخن میگفتند که گفتارشان دقیقاً همانند نوشتاری پیراسته و علمی بود.
بازخوانی انگیزه سید رضی در تدوین اثر
برخلاف تصور رایج، سید رضی نهجالبلاغه را صرفاً با هدف گزینش «بلیغترین» قطعات سخنان امام علی (ع) گردآوری نکرده است. هدف بنیادین او، گشودن راهی (نهجی) برای آموزش بلاغت و ارائه الگویی معرفتی و تربیتی برای زندگی انسانها بود. سید رضی در مقدمه کتاب، خود را گردآورنده میراثی میداند که جامعه اسلامی برای مدیریت شئون خود به آن نیاز دارد؛ بنابراین، نهجالبلاغه بیش از آنکه یک جُنگ ادبی باشد، یک متن راهبردی برای اصلاح فکر و عمل است.
اسناد و منابع؛ پاسخ به شبهات تاریخی
اصالت نهجالبلاغه از منظر پژوهشهای کتابشناختی کاملاً استوار است. اثر گرانسنگ «مصادر نهجالبلاغه و أسانیده» که حاصل بیش از چهار دهه تحقیق است، با ارائه اسناد دقیق، ریشههای این خطبهها را در منابع پیش از عصر سید رضی اثبات میکند. شواهد تاریخی از دانشمندانی چون «ابن خشاب» و «ابنابیالحدید» نشان میدهد که بسیاری از خطبههای مشهور، بیش از دو قرن پیش از تولد سید رضی در کتب معتبر وجود داشتهاند و ادعای ساختگی بودن این متون از اساس باطل است.
وحدت اسلوب و سبکشناسی متنی
یکی از راههای اثبات صدور کلام از امیرالمؤمنین (ع)، بررسی «وحدت اسلوب» یا همان سبکشناسی متن است. همانگونه که در ادبیات فارسی، کارشناسانی همچون هوشنگ ابتهاج (سایه) با تکیه بر ذوق سبکشناسانه و تطبیق با نسخههای متعدد، اصالت اشعار حافظ را تشخیص میدادند، در نهجالبلاغه نیز یکدستی و شکوه کلام نشاندهنده صدور آن از یک منبع واحد است. روشهای «استوارسازی متن» و «تقویم نسخ» تایید میکنند که غنای محتوایی و بلاغی نهجالبلاغه فراتر از توان فکری و قلمی ادیبان بعدی است.
اندیشه سیاسی و آرمان حکمرانی سید رضی
گردآوری نهجالبلاغه برای سید رضی فراتر از یک دغدغه علمی، پیوندی عمیق با آرمانهای سیاسی و اجتماعی او داشت. سید رضی که مناصب مهمی چون «نقیبالنقبا»، «قاضی مظالم» و «امیرالحاج» را بر عهده داشت، در حقیقت به دنبال ترسیم الگوی حاکمیت عادلانه بود. او بر آن بود تا از طریق روشنگری عمومی و ارائه میراث حکمرانی علی (ع)، ذهن جامعه را برای تحقق عدالت علوی آماده کند. این تلاش برای اصلاح قدرت از مسیر آگاهیبخشی، وجه تمایز شخصیت سید رضی بهعنوان یک مصلح بزرگ در تاریخ اسلام است.
