آمنه رضایی با اشاره به تلاشهای امام حسن عسکری(ع) برای آمادهسازی شیعیان در دوران غیبت گفت: امام حسن عسکری(ع) در دورانی که فشار حاکمان جور اوج گرفته بود، نهتنها جامعه شیعه را برای دوران غیبت آماده کرد، بلکه با تشکیلاتی استوار و اندیشهای انقلابی بهعنوان یک معمار جامعه شیعی، الگویی ماندگار برای همافقی امت با امام در سختترین شرایط ارائه داد.
امام حسن عسکری(ع) در دوره خلافت عباسیان با وجود فشارهای شدید سیاسی، عبور از بحرانهای اجتماعی و حفظ وحدت شیعیان و جامعه مسلمانان، کوشیدند تا با اتخاذ راهبردهای تدبیری و معنوی، جایگاه امامت و ولایت را حفظ کرده و به زمینهسازی برای حضور مؤثر شیعیان در جامعه اسلامی کمک کنند.
اوضاع سیاسی دوره خلیفه مأمون تا معتمد و دورانهای بحرانی خلافت عباسی، همواره زمینهساز نوعی سیاست مدارای با واقعیت در برابر چالشهای فکری و عملی بود که شیعیان با آن مواجه بودند.
در چنین فضایی، امام حسن عسکری(ع) با حفظ سلامت حیات دینی شیعیان، تکریم معارف اهلبیت(ع) و حفظ انسجام جامعه شیعی از طریق اقدامات معرفتی و سازمانی بهدنبال تقویت جایگاه شیعیان و زمینهسازی برای حضور اقتدارگرایانه آینده اسلام بود.
بهمناسبت میلاد امام حسن عسکری(ع) خبرنگار ایکنا از قم با آمنه رضایی استاد حوزه علمیه به گفتوگو پرداخت که مشروح آنرا در ادامه میخوانیم:
تقیه و ارتباطات رمزگونه چه نقشی در حفظ تشکیلات شیعه در دوران امام حسن عسکری(ع) داشت؟
مروری بر زندگی پربار این امام نشان میدهد که در دوران امامت آن فرزند رسول خدا(ص)، با وجود موانع، فشارها و سختیهایی که حاکمان جور زمان ایجاد میکردند، موج گرایش به اهل بیت(ع) و حکومت آل علی(ع) در جهان اسلام فزونی چشمگیری یافته بود.
امام حسن عسکری(ع) در تداوم تلاشها و مبارزات پیامبران الهی و پدران پاکسرشت خویش، جامعه را برای شکلگیری یک اعتقاد راسخ و پایدار شیعی و ضرورت برپایی حکومت توحیدی تمامعیار تقویت و آماده میساخت؛ همانگونه که امروز ما نیز وامدار این مجاهدتها هستیم و بر سر سفره این زحمات نشستهایم.
تشکیلاتی که امام حسن عسکری(ع) بنیان نهاد، ساختاری استوار با اندیشهای اسلامی و انقلابی و چنان ماندگار بود که تا غیبت امام عصر(عج) از هم نپاشید.
نمونهای از این تشکیلات، کمکهای مالی فراوان مردم مدائن بود که در اختیار امام قرار میگرفت تا ایشان بتوانند این ساختار عظیم را تقویت کنند. این امر نشان میدهد که شیعه در آن دوران، از نظر تشکیلاتی در نهایت قدرت و استقامت بوده است.
برخی از تلاشهای امام حسن عسکری(ع) برای آمادهسازی شیعیان جهت دوران غیبت عبارتند از اندیشهسازی و تقویت مبانی فکری و اعتقادی میان شیعیان، تبیین صحیح معارف دینی و ارائه تعریفی دقیق از وظیفه انسان موحد در مبارزه با طاغوت و نقش امام در این مسیر و تأکید بر اهمیت پیوند مردم با امام برای پیمودن این راه دشوار و پیچیده.
برای ایجاد شناخت دقیق، امام حسن عسکری(ع) نشانههای شناخت امام را برای مردم بیان میکردند و به پرسشهای آنان در این زمینه، با دقت پاسخ میدادند.
از دیگر تلاشهای امام حسن عسکری(ع) تأکید بر خودسازی برای پذیرش شرایط سخت دوران غیبت، جبههسازی و تشکیلاتسازی برای حفظ و گسترش آرمانها و اهداف الهی، آموزش شیوههای مدیریت جامعه و ارتباط با امام در دوران غیبت و ایجاد روحیه تقیه و ارتباطات رمزگونه در میان مردم و شبکه وکالت بود که همه این موارد از اقدامات ایشان در زمینه آمادهسازی برای دوران غیبت بهشمار میآید.
در روایتی در مناقب ابن شهرآشوب آمده است که احمد بن اسحاق از امام حسن عسکری(ع) درخواست کرد که برای او خطی بنویسند تا خط ایشان را بشناسد. حضرت خطی نوشتند و به او توضیح دادند و فرمودند: «گاهی نامههایم را با قلم ریز و گاهی با قلم درشت خواهم نوشت؛ دچار اشتباه نشو.» یعنی دقیق باش و مراقبت کن تا معنا و هدف را بهدرستی دریابی.
این ماجرا نشان میدهد که امام در حال مبارزهای حاد، سیاسی و مخفیانه علیه حاکمان زمان، جهت حفظ و تقویت این تشکیلات بودند؛ در غیر این صورت دلیلی وجود نداشت که احمد بن اسحاق نوع خط امام را با این جزئیات بشناسد.
امام حسن عسکری(ع) چگونه منادی وحدت در عصر کجرویها محسوب میشود؟
خداوند متعال در آیه ۴۶ سوره انفال میفرماید: «وَ لَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَ تَذْهَبَ رِیحُکُمْ؛ و هرگز راه اختلاف و تنازع نپویید که در اثر تفرقه ترسناک و ضعیف شده و قدرت و عظمت شما نابود خواهد شد.» هرگاه دنیای اسلام دچار تشتت و اختلاف شد، ضربات جبرانناپذیری را متحمل شده است. از اینرو، امام حسن عسکری(ع) به تأسی از مشی اجداد مطهر خود، با گردآوردن مردم حول محور اشتراکات و تبدیل نقاط افتراق به نقاط اشتراک، گامهای بزرگی جهت قوامبخشی به امت اسلامی برداشتند.
این فعالیت امام را میتوان به دو بخش تقسیم کرد. بخش اول ایجاد اتحاد، روحیهبخشی و محبت حداکثری میان شیعیان بود.
نامهای از امام حسن عسکری(ع) به اهل قم و آوج وجود دارد که شرح آن در مناقب آمده است. در این نامه، امام میفرمایند: «فَلَمْ تَزَلْ نِیَّتُنَا مُسْتَحْکَمَةً؛ نیت ما و مقصد و هدفی که داشتیم، همچنان مستحکم و راسخ است.»
«وَ نُفُوسُنَا إِلَى طِیبِ آرَائِکُمْ سَاکِنَةً؛ دل ما به خوشنیتی و خوشفکری شما آرام است.» یعنی خاطرمان از شما جمع است؛ معتقدیم که شما دوستان خوبی برای ما هستید و همچون ما از راه و عقیده خود بازنگشتهاید.
بنگرید که این سخنان چه اندازه برای شیعیان امام حسن عسکری(ع) در قم و آوج نیروبخش بوده است: «ما شما را داریم، با شما هستیم، در کنار شما ایستادهایم، به شما اطمینان داریم و روی شما حساب میکنیم.»
سپس میفرمایند: «الْقَرَابَةُ الرَّاسِخَةُ بَیْنَنَا وَ بَیْنَکُمْ قَوِیَّةٌ؛ خویشاوندی مستحکم میان ما و شما برقرار است.» ما با شما برادریم و خویشاوندیم. امام، جمعیت خود و حزب طرفدار خویش را خویشاوند و نزدیک به خود میداند.
در ادامه همین فراز، امام حسن عسکری(ع) از اتصال حداکثری میان مؤمنان یاد میکند که همان ارتباط مستحکم تشکیلاتی میان امام و آحاد پیروانش است. این همان حرکت انقلابی با محوریت امام و همراهی مردم است که لازمه تحقق اهداف الهی بهشمار میآید و روحیهبخشی برای تداوم و استقامت در مسیر، با همدلی مؤمنانه محسوب میشود.
بخش دوم توصیههای امام برای حفظ وحدت میان مسلمین است. این بخش با توصیههایی از سوی امام اهمیت یافت؛ از جمله اینکه در میان اهل سنت نماز بخوانید و مساجد را از یکدیگر جدا نکنید، در تشییع جنازه آنان شرکت کنید و آدابشان را بهجای آورید، از بیمارانشان عیادت و حقوقشان را رعایت کنید و با اخلاق حسنه و ولایتمداری، موجبات شادی ما اهل بیت(ع) را فراهم کنید.
امام معنای ولایتمداری را در اتصال حداکثری امت اسلامی در مقابل طواغیت زمان معنا کردند و برای تحقق آن تلاش فرمودند.
سه درس ماندگار از دوران امام حسن عسکری(ع) برای عصر امروز را بیان کنید.
زندگی پربار این امام همام، با تطبیق بر مسائلی که امروز در تقابل با دشمنان اسلام با آن مواجه هستیم، سه درس ماندگار و راهگشا به ما میآموزد. درس نخست اتصال حداکثری به امام در اوج سختیها است. در اوج سختیها و فشار دشمن، اتصال حداکثری به امام یک ضرورت و تکلیف است. در چنین شرایطی، خستگی، توقف، ناامیدی و بیاعتمادی به وعدههای الهی ممنوع است؛ چرا که تلاش جبهه مؤمنان قطعاً اثرگذار، نویدبخش و حامل پیروزیهای بزرگ خواهد بود.
درس دوم پرهیز از تمرکز بر ضعفها و دامن زدن به اختلافات است. در مسیر حرکت انقلابی و مقابله با دشمنان، تمرکز بر ضعفها و دامن زدن به اختلافات پوچ سیاسی، فرهنگی و اجتماعی، مانع پیشروی است. در این شرایط، همافقی حداکثری مردم با امام امت میتواند بهترین مقدرات را برای جامعه اسلامی رقم بزند.
درس سوم تبعیت از حرکت تشکیلاتی نظام اسلامی در دوران غیبت است. در دورانی که امت از دیدار امام محروم است، باید تابع حرکت تشکیلاتی نظام اسلامی باشیم و گوش به فرمان پیامها و اخبار ارسالی از سوی امام داشته باشیم، تا راه را گم نکنیم و منحرفان و دشمنان نتوانند ما را از اهداف و آرمانهای اصلی و ایستادگی در خط ولایت الهی دور کنند.
امام حسن عسکری(ع) به ما آموختند که در اوج سختیها، با همدلی، اتحاد و اعتماد به نصرت الهی میتوان کمر طاغوت را شکست، پیروزیهای تاریخی را رقم زد و الگویی برای جهانیان شد.
