میلاد باسعادت یازدهمین اختر آسمان امامت و ولایت، حضرت امام حسن عسکری(ع)، فرصتی مغتنم است تا بار دیگر گنجینه معارف آن حضرت را در شرایط حساس امروز مرور کنیم. در آخرین سالهای حیات شریف امام یازدهم(ع) و در آستانه انتقال جامعه تشیع به عصر غیبت صغری، نامهای تاریخی خطاب به جناب علی بن حسین قمی نگاشته شد که بهتصریح خود امام(ع)، نه توصیهای شخصی، بلکه منشوری فراگیر برای تمامی شیعیان تا روزگار ظهور است. این نامه مبارک، مجموعهای از اصول عملی بندگی؛ از تقوا و اقامه نماز و ادای زکات تا کظم غیظ، صله رحم، تفقه در دین، امر به معروف و نهی از منکر و تأکید ویژه بر «صلاة اللیل» و «انتظار فرج» را در بر میگیرد و بهراستی نقشه راه سلوک ایمانی و اجتماعی در عصر غیبت است.
حجتالاسلام والمسلمین حسین اشهد، استاد حوزه، در گفتوگو با ایکنا با اشاره به نامه تاریخی امام حسن عسکری(ع) خطاب به جناب علی بن حسین قمی، این نامه را «منشور کامل سلوکی» خواند که بهتصریح امام(ع) پیام آن باید به همه شیعیان ابلاغ شود. وی «صبر» و «خلوت معنوی» را عالیترین پناهگاه روحی معرفی کرد و گفت: صبر به معنای انفعال یا افسردگی نیست، بلکه استوار بر مهار هوشمندانه نفس و پیوند معنوی با مبدأ هستی است.
مشروح این گفتوگو را در ادامه میخوانیم:
میخواهیم درباره الگوی سلوک ایمانی و اجتماعی مکتب اهلبیت(ع) در آستانه عصر غیبت، براساس نامه تاریخی و منشور تربیتی امام عسکری(ع) گفتوگو کنیم. بفرمایید بستر تاریخی و اهمیت اساسی این نامه مبارک در چیست؟
این نامه تاریخی که در آخرین سالهای حیات شریف حضرت امام حسن عسکری(ع) و در آستانه انتقال جامعه تشیع به عصر غیبت صغری نگاشته شده، یک منشور کامل سلوکی است. مخاطب اولیه آن، جناب علی بن حسین قمی (والد شیخ صدوق یا سعدآبادی) از علمای برجسته تشیع است، اما امام(ع) در پایان نامه تصریح میفرمایند که این توصیه اختصاص به یک شخص ندارد و پیام آن باید به همه شیعیان ابلاغ گردد. برای اینکه گفتگو بر محور روایت پیش برود، متن کامل و شریف این نامه را مرور میکنیم:
«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ. الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ، وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ، وَالْجَنَّةُ لِلْمُوَحِّدِینَ، وَالنَّارُ لِلْمُلْحِدِینَ، وَلَا عُدْوَانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمِینَ، وَلَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِینَ، وَالصَّلَاةُ عَلَى خَیْرِ خَلْقِهِ مُحَمَّدٍ وَعِتْرَتِهِ الطَّاهِرِینَ.
أُوصِیکَ یَا شَیْخِی وَمُعْتَمَدِی وَفَقِیهِی أَبَا الْحَسَنِ عَلِیَّ بْنَ الْحُسَیْنِ الْقُمِّیَّ — وَفَّقَکَ اللَّهُ لِمَرْضَاتِهِ وَجَعَلَ مِنْ صُلْبِکَ أَوْلَاداً صَالِحِینَ بِرَحْمَتِهِ — بِتَقْوَى اللَّهِ، وَإِقَامِ الصَّلَاةِ، وَإِیتَاءِ الزَّکَاةِ، فَإِنَّهُ لَا تُقْبَلُ الصَّلَاةُ مِنْ مَانِعِ الزَّکَاةِ.
وَأُوصِیکَ بِمَغْفِرَةِ الذَّنْبِ، وَکَظْمِ الْغَیْظِ، وَصِلَةِ الرَّحِمِ، وَمُوَاسَاةِ الْإِخْوَانِ، وَالسَّعْیِ فِی حَوَائِجِهِمْ فِی الْعُسْرِ وَالْیُسْرِ، وَالْحِلْمِ عِنْدَ الْجَهْلِ، وَالتَّفَقُّهِ فِی الدِّینِ، وَالتَّثَبُتِ فِی الْأُمُورِ، وَتَعَهُّدِ الْقُرْآنِ، وَحُسْنِ الْخُلُقِ، وَالْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْیِ عَنِ الْمُنْکَرِ — قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ: «لَا خَیْرَ فِی کَثِیرٍ مِنْ نَجْوَاهُمْ إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلَاحٍ بَیْنَ النَّاسِ» — وَالْإِجْتِنَابِ عَنِ الْفَوَاحِشِ کُلِّهَا.
وَعَلَیْکَ بِصَلَاةِ اللَّیْلِ، فَإِنَّ النَّبِیَّ (ص) أَوْصَى عَلِیّاً (ع) فَقَالَ: «یَا عَلِیُّ عَلَیْکَ بِصَلَاةِ اللَّیْلِ»، وَمَنْ اسْتَخَفَّ بِصَلَاةِ اللَّیْلِ فَلَیْسَ مِنَّا. فَاعْمَلْ بِوَصِیَّتِی وَأْمُرْ جَمِیعَ شِیعَتِی بِمَا أَمَرْتُکَ بِهِ حَتَّى یَعْمَلُوا عَلَیْهِ.
وَعَلَیْکَ بِالصَّبْرِ وَانْتِظَارِ الْفَرَجِ، فَإِنَّ النَّبِیَّ (ص) قَالَ: «أَفْضَلُ أَعْمَالِ أُمَّتِی انْتِظَارُ الْفَرَجِ»، وَلَا تَزَالُ شِیعَتُنَا فِی حُزْنٍ حَتَّى یَظْهَرَ وَلَدِیَ الَّذِی بَشَّرَ بِهِ النَّبِیُّ (ص) یَمْلَأُ الْأَرْضَ قِسْطاً وَعَدْلاً کَمَا مُلِئَتْ ظُلْماً وَجَوْراً. فَاصْبِرْ یَا شَیْخِی یَا أَبَا الْحَسَنِ، وَأْمُرْ جَمِیعَ شِیعَتِی بِالصَّبْرِ، «فَإِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ یُورِثُهَا مَنْ یَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ»»
امام عسکری(ع) سالهای زیادی را در حبس و تحت نظر شدید حکومت گذراندند. از نگاه حضرت امام حسن عسکری علیه السلام «الگوی تابآوری» در زندگی چیست و چگونه میتوان آن را به یک راهکار عملی تبدیل کرد؟
الگوی تابآوری در مکتب امام عسکری(ع)، استوار بر مهار هوشمندانه نفس و پیوند معنوی با مبدأ هستی است. در شرایطی که سختترین رفتارهای امنیتی و محدودیتها بر امام اعمال میشد، ایشان عنصر «صبر» و «خلوت معنوی» را بهعنوان عالیترین پناهگاه روحی معرفی فرمودند.
از منظر معارفی امام، صبر به معنای انفعال یا افسردگی نیست؛ بلکه طبق فرموده پیامبر(ص)، صابر حقیقی کسی است که در برابر سختیها دچار کسالت و فروپاشی روحی نشود، و مهمتر از همه، شکایت از پروردگار را پیش خلق نبرد. انسان باید باور داشته باشد ابتلائات متناسب با توان اوست و خدا هرگز تکلیفی فوق طاقت بر بندهاش بار نمیکند.
راهکار عملی حضرت، انس با «صلاة اللیل» و خلوت شبانه است. نماز شب سراج قبر، دفعکننده بیماریهای جسمی و روحی و مایه طهارت روان از تیرگیهای زمانه است. اگر انسان در طول شبانهروز حتی چند دقیقه با پروردگار عالم و حجت خدا خلوت کند، از وابستگی به قضاوتهای بیرونی آزاد شده و به آرامش پایدار روانی دست مییابد.
اکنون «بصیرت» به معنای توانایی تفکیک حقیقت از شبهه است. آموزههای امام حسن عسکری(ع) در مواجهه با مدعیان دروغین و گمراهان، چه معیارهای کاربردی برای شناسایی «راهبران واقعی» به ما میدهد؟
امام عسکری(ع) در این نامه با دو عبارت کلیدی «التفقه فی الدین» و «التثبت فی الأمور»، نقشه راه بصیرت و تفکیک حقیقت از باطل را ترسیم کردهاند.
معیار اول؛ پرهیز از سطحینگری و عدم اتکا به شایعات و ادعاهای بدون دلیل است. در طول تاریخ و حتی در عصر ما، افراد و جریانهای منحرفی مانند مدعیان دروغین یمانی ظهور کردهاند که ادعای خود را بر پایه خوابها و استحسانات عامهپسند قرار میدهند. آموزههای اهلبیت(ع) صریحاً تأکید میکند که خواب و ادعاهای بیضابطه، سند دین نیستند؛ بلکه دینداری نیازمند سنجش دقیق عقلانی بر اساس اصول کتاب و سنت است .
معیار دوم؛ برای شناسایی راهبران واقعی، اصل «تثبّت» یا ژرفاندیشی و تحقیق سنجیده در امور است. طبق نظام تربیتی امام، انسان نباید زمام عقیده خود را به دست هر مدعی بیشناسنامهای بسپارد. مرجعیت فکری و دینی شیعه منحصراً در اختیار «عالمان ربانی و فقهای تقواپیشهای» است که عمر خود را صرف فهم دقیق قرآن و احادیث فرمودهاند. رجوع به متخصصانِ بااستعداد و پرهیزکار، راهکار عقلانی و مستحکمی است که انسان را از افتادن در دام مدعیان دروغین حفظ میکند.
حضرت بر ضرورت تفکر و استدلال تأکید داشتند. در مواجهه با جریانهای فکری مدرن، چگونه میتوان از متد آموزشی و اقناعی امام عسکری(ع) برای پاسخ به شبهات نسل جدید و پرهیز از « دینداری نامتوازن» استفاده کرد؟
منظور از «دینداری نامتوازن»، دینی است که در آن تناسب اجزا به هم خورده باشد؛ یعنی بر برخی ابعاد ظاهری یا احساسی تأکید ورزیده شود اما عقلانیت، باورها، مناسک و اخلاق به فراموشی سپرده شوند. همانطور که اگر در نقاشی، بینی یا چشم فردی بیش از حد بزرگ کشیده شود، تصویر به کاریکاتور مضحک تبدیل میشود، برجستهکردن یک بخش از دین به قیمت نادیدهگرفتن بخشهای دیگر نیز حقیقت ایمان را مسخ میکند.
روش آموزشی امام عسکری(ع) بر تفقه جامع و ساختارمند استوار است. تفقه یعنی فهم عمیق و متوازنی که در آن عقاید، احکام و اخلاق هر یک در جایگاه واقعی خود قرار میگیرند. برای پاسخ به شبهات نسل جدید، نمیتوان به روشهای تحمیلی یا احساسی محض بسنده کرد.
امام در نامه، برای تربیت نسل آینده دو دعای سرنوشتساز میفرمایند: «وفقک الله لمرضاته وجعل من صلبک اولاداً صالحین برحمته». طبق فرموده پیامبر(ص)، شالوده تربیت نسل جدید باید براساس «أدبوا أولادکم على حب علي بن أبي طالب» پیریزی شود. اگر کانون عاطفی فرزند با محبت عقلانی و برهانمند امیرالمؤمنین(ع) پیوند بخورد و در الگوی عملی والدین، موازنه خوف و رجا، اخلاق نیکو و آگاهی دینی دیده شود، نوجوان در برابر طوفانهای فکری عصر مدرن مصونیت یافته و شبهات فکری را با ابزار عقلانیت تحلیل خواهد کرد.
به عنوان پرسش پایانی، بسیاری غیبت را صرفاً یک «دوران انتظار احساسی یا انفعالی» میبینند. اما با نگاهی به توصیههای امام عسکری(ع) برای آمادهسازی جامعه، چگونه میتوان «انتظار» را از یک مفهوم انفعالی به یک «برنامه عملیاتی و اجتماعی» برای تغییر وضعیت موجود تبدیل کرد؟
فراز پایانی نامه امام عسکری(ع) پاسخ دقیق این پرسش را داده است: «وعلیک بالصبر وانتظار الفرج، فإن النبي قال: أفضل أعمال أمتی انتظار الفرج». توجه کنید که پیامبر (ص) انتظار فرج را «عمل» و بلکه «افضل اعمال» نامیدهاند، نه سکون و انفعال.
برنامه عملیاتی امام برای منتظران در سه محور اساسی خلاصه میشود:
۱. مواسات و گرهگشایی اجتماعی: حضرت میفرمایند: «ومواساة الإخوان والسعی فی حوائجهم فی العسر والیسر». منتظر واقعی کسی است که برادران ایمانی خود را در داراییها و توانمندیهایش شریک سازد و در سختی و آسانی برای رفع نیازهای معیشتی و فکری جامعه ایمانی بکوشد. این همان اصلاح ساختار روابط اجتماعی است.
۲. نظارت ملی و سلامت فضای عمومی: با دستور به «الأمر بالمعروف والنهی عن المنکر والاجتناب عن الفواحش کلها» و استشهاد به آیه «لا خیر فی کثیر من نجواهم...»، حضرت از منتظران میخواهند گفتگوها و رفتارهای جمعی را به سوی صدقه، خیر و اصلاح میان مردم سوق دهند تا فضای عمومی جامعه از فساد طهارت یابد.
۳. حرکت از اطاعت به سوی معیت و اضطرار: انتظار فرج نیازمند ایجاد «اضطرار واقعی» در جامعه شیعه است. تا زمانی که جامعه نسبت به ولیّ خدا احساس نیاز شدید و حقیقی نکند، فرج محقق نخواهد شد. منتظر باید خود را از ارتقای فردی به مرتبه «معیت» (همراهی کامل اراده با خواست امام) برساند. این تشکیلات ایمانی، مهمان جامعه تقواپیشهای است که وعده الهی «فإن الأرض لله یورثها من یشاء من عباده والعاقبة للمتقین» در حق آنان جامه عمل خواهد پوشید.
